Orta Asya Ticaret Koridorları: İran–ABD Çatışmasının Lojistik ve Gübre Piyasasına Etkileri

Sunway Global A.Ş CEO ve GÜSİAD ( Gübre Üreticileri ve Satıcıları İş İnsanları Derneği ) Başkan Yardımcısı Süleyman Çakır 11 gündür devam eden ABD/İsrail- İran Savaşının gübre piyasasına olan etkilerini en detaylı şekilde okurlarımıza anlattı.

Orta Asya Ticaret Koridorları: İran–ABD Çatışmasının Lojistik ve Gübre Piyasasına Etkileri

Orta Asya ile Avrupa arasındaki ticaret yolları son yıllarda jeopolitik gelişmelerin etkisiyle önemli bir dönüşüm geçirmektedir. Özellikle İran ile ABD arasında artan gerilim ve bölgesel çatışmalar, kara ve deniz lojistik koridorlarının güvenliğini ve maliyet yapısını doğrudan etkilemektedir. Bu durum Orta Asya’dan Türkiye’ye ve Avrupa’ya uzanan ticaret hatlarının yeniden şekillenmesine neden olmaktadır.

Karayolu Taşımacılığı: Türkmenistan ve Özbekistan Hatları

Orta Asya’dan Türkiye ve Avrupa’ya yapılan ticarette karayolu taşımacılığı önemli bir rol oynamaktadır. Türkmenistan ve Özbekistan’dan çıkan tarım ürünleri, sanayi kimyasalları ve metal ürünleri genellikle Türkmenistan – İran – Türkiye hattını kullanmaktadır. Ancak İran’daki güvenlik riskleri ve sınır geçişlerindeki belirsizlikler nedeniyle taşımacılık şirketleri alternatif rotalara yönelmektedir.

Başlıca Özbekistan rotaları:
• Özbekistan → Türkmenistan → İran → Türkiye  
• Özbekistan → Kazakistan → Rusya → Avrupa  
• Özbekistan → Kazakistan → Hazar limanları → Kafkasya

Türkmenistan için en önemli rota:
• Türkmenistan → İran → Türkiye

Türkmenistan Orta Asya taşımacılığında önemli bir transit ülke konumundadır. İran üzerinden Türkiye’ye doğrudan bağlantı sağlaması ve Hazar limanlarına erişim imkânısunması nedeniyle stratejik bir lojistik merkezdir.

3. Demiryolu Taşımacılığı Koridorları

Orta Asya’nın en önemli lojistik altyapılarından biri demiryolu koridorlarıdır. Tarım vesanayi kimyasallarının taşınmasında karayolundan sonra en çok tercih edilenyöntemlerden biridir.

Başlıca demiryolu koridoru:
Orta Koridor

Çin → Orta Asya → Hazar Denizi → Azerbaycan → Gürcistan → Türkiye → Avrupa

Bu koridor Asya ile Avrupa arasında stratejik bir ticaret hattı olup bazı rotalara göreyaklaşık 2.000 km daha kısa bir mesafe sunmaktadır.

Hazar Koridorunun Yükselişi

İran hattının riskli hale gelmesiyle birlikte yüklerin önemli bir kısmı Hazar Denizi üzerinden geçen Trans-Hazar (Orta Koridor) rotasına yönelmektedir. Bu rota Kazakistan ve Türkmenistan’dan çıkan yüklerin Türkmenbaşı veya Aktau limanlarından Bakü’ye taşınması, ardından Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaştırılması şeklinde işlemektedir.

Hazar Koridoru transit hacmi son yıllarda hızlı bir büyüme göstermektedir:

Koridor Değişimi

Jeopolitik risklerin artmasıyla birlikte ticaret akışı farklı lojistik koridorlara kaymaktadır. İran kara hattının kullanımının azalması, Hazar Koridoru ve Türkiye üzerinden transit taşımaların artmasına neden olmaktadır.

Hürmüz Boğazı ve Deniz Taşımacılığı

Hürmüz Boğazı dünya petrol ticaretinin yaklaşık %20’sinin geçtiği kritik bir enerji ve ticaret geçiş noktasıdır. Bölgedeki çatışmalar tanker ve dökme yük gemilerinin hareketlerini yavaşlatmış, sigorta maliyetlerini artırmış ve navlun fiyatlarının %30–50 oranında yükselmesine neden olmuştur.

Gübre Piyasasına Etkiler

Basra Körfezi ülkeleri dünya gübre üretiminin önemli bir bölümünü karşılamaktadır. İran, Katar, Suudi Arabistan, BAE ve Umman özellikle üre ve amonyak üretiminde önemli rol oynamaktadır. Bölgedeki çatışmalar üretimden çok lojistik akışı etkilemiş ve uluslararası pazarlara ulaşımı zorlaştırmıştır.

Orta Asya Üreticilerinin Artan Rolü Bölgelere Göre Gübre Üretimi veÜrün Çeşitleri

İran arzının durmasıyla birlikte uluslararası gübre piyasasında Orta Asya üreticilerinin önemi artmaktadır. Özbekistan’daki Ferganaazot, Navoiazot ve Maxam-Chirchiq tesisleri ile Türkmenistan’daki Mary Carbamide Plant gibi üreticiler küresel pazarlarda daha fazlarol üstlenmektedir.

Basra Körfezi, İran ve Orta Asya bölgelerinde üretilen başlıca gübre türlerini ve bölgeselüretim eğilimlerini aşağıda özetlenmiştir. 

1. Basra Körfezi Gübre Üretimi

Basra Körfezi ülkeleri büyük doğalgaz rezervleri sayesinde dünya gübre üretimindeönemli bir yere sahiptir. Özellikle azot bazlı gübreler (üre ve amonyak) bu bölgede yoğunolarak üretilmektedir.

2. İran Gübre Üretimi

İran doğalgaz kaynakları sayesinde düşük maliyetli gübre üretim kapasitesine sahiptir. Üre üretimi İran gübre sektörünün en önemli kalemini oluşturmaktadır.

3. Orta Asya Gübre Üretimi

Orta Asya ülkelerinde gübre üretimi büyük ölçüde azot bazlı ürünlere dayanmaktadır. Özbekistan, Türkmenistan ve Kazakistan bölgedeki başlıca üretici ülkelerdir.

4. Sonuç

İran–ABD gerilimi yalnızca askeri veya siyasi bir mesele olmaktan öte, küresel ticaret yollarını doğrudan etkileyen bir faktör haline gelmiştir. 

ABD–İran çatışması gübre sektörünü üç ana alanda etkiledi: arz, lojistik ve fiyatlar.

1. Arzda Azalma
İran ve Basra Körfezi ülkeleri dünya üre üretiminin önemli bölümünü karşılar. Savaş nedeniyle İran’ın gübre ihracatı ve Körfez’den yapılan sevkiyatlar aksadı.

2. Lojistik Sorunları
Hürmüz Boğazı’ndaki güvenlik riski deniz taşımacılığını yavaşlattı. Navlun ve sigorta maliyetleri yükseldi, bazı sevkiyatlar gecikti.

3. Fiyat Artışı
Enerji ve lojistik maliyetlerinin yükselmesi nedeniyle özellikle üre ve azot bazlı gübre fiyatlarında artış görüldü.

4. Ticaret Akışının Değişmesi
İran ve Körfez arzı azalınca pazar kısmen Orta Asya üreticilerine yöneldi (Özbekistan, Türkmenistan, Kazakistan). Ayrıca taşımalar Hazar Koridoru üzerinden yapılmaya başladı.

Özet:
Savaş, gübre arzını daraltmış, lojistik maliyetleri artırmış ve fiyatların yükselmesine neden olmuştur. Orta Asya üreticileri ise bu süreçte daha önemli hale gelmiştir.

KY AGRO MEDIA